به نظر من این بخش، مهمترین فصل کل مقاله است؛ چون بیشتر تعارضهای زوجین، در واقع از خود زوجین شروع نمیشود، بلکه از مرزهای حلنشده با خانواده اصلی آغاز میشود. در طرحوارهدرمانی، نظریه سیستمهای خانواده و پژوهشهای جان گاتمن، این موضوع جایگاه بسیار مهمی دارد.
پیشنهاد میکنم این بخش را به شکل زیر پیش ببریم:
مرزگذاری در خانواده
وقتی خانواده دوستداشتنی است، اما مرزهایش سالم نیست
بیشتر ما تصور میکنیم خانواده امنترین جای دنیاست.
و در بسیاری از موارد همینطور است.
خانواده، نخستین جایی است که عشق، امنیت، تعلق و حمایت را تجربه میکنیم.
اما همانجا، نخستین جایی است که مرزهای روانی را نیز یاد میگیریم.
اگر در خانوادهای بزرگ شده باشیم که حریم شخصی، استقلال، انتخاب و تفاوت دیدگاه محترم شمرده شده باشد، احتمال زیادی وجود دارد که در بزرگسالی نیز بتوانیم روابط سالمی ایجاد کنیم.
اما اگر خانواده، عشق را با کنترل، وابستگی، احساس گناه یا دخالت اشتباه گرفته باشد، معمولاً همان الگوها را ناخودآگاه وارد زندگی مشترک خود خواهیم کرد.
بسیاری از زوجها تصور میکنند مشکل از همسرشان است؛ در حالی که در واقع، دو سبک تربیتی متفاوت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
هیچکدام عمداً قصد آسیب زدن ندارند.
آنها فقط همان چیزی را زندگی میکنند که سالها آن را «طبیعی» دیدهاند.
خانواده، اولین مدرسه مرزگذاری است
موری بوئن، بنیانگذار نظریه سیستمهای خانواده، معتقد بود که هیچکس به تنهایی وارد ازدواج نمیشود.
هر فرد، الگوهای هیجانی، قوانین نانوشته، شیوه حل تعارض و سبک ارتباطی خانواده خود را نیز با خود وارد رابطه میکند.
به همین دلیل، گاهی دو نفر عاشق یکدیگر هستند، اما خانوادههای درونیشان با هم ازدواج کردهاند.
اگر در خانوادهای یاد گرفته باشید که:
«همه باید از همه چیز باخبر باشند.»
ممکن است بعد از ازدواج نیز این رفتار را کاملاً طبیعی بدانید.
اگر در خانوادهای بزرگ شده باشید که:
«پدر همیشه تصمیم نهایی را میگیرد.»
شاید ناخودآگاه همان نقش را در زندگی مشترک ادامه دهید.
اگر مادر همیشه برای همه تصمیم میگرفته است، ممکن است همسرتان را نیز مانند فرزند خود مدیریت کنید، نه شریک زندگیتان.
این الگوها معمولاً آگاهانه نیستند.
آنها بخشی از سیستم روانی ما شدهاند.
مثال اول
احساس گناه؛ روشی برای کنترل رابطه
مادر تماس میگیرد.
«چرا امروز نیومدی؟»
دختر پاسخ میدهد:
«مامان، امروز واقعاً کار داشتم.»
مادر سکوت میکند.
بعد با ناراحتی میگوید:
«باشه… پس معلومه دیگه من برات مهم نیستم.»
همین یک جمله کافی است.
دختر، تمام بعدازظهر را با احساس گناه سپری میکند.
قرارش را لغو میکند.
برنامه کاریاش را به هم میریزد.
و خودش را به خانه مادر میرساند.
در ظاهر، همه چیز حل شده است.
اما در واقع، چه اتفاقی افتاده است؟
هیچ گفتوگوی سالمی شکل نگرفته است.
مرزی نیز تعیین نشده است.
فقط احساس گناه، جای گفتوگو را گرفته است.
سالها بعد، همین فرد ممکن است از مادرش فاصله بگیرد، نه به این دلیل که دوستش ندارد؛ بلکه چون سالها بدون مرز زندگی کرده و اکنون از نظر روانی فرسوده شده است.
تحلیل دکتر سوفیا گنجی
در خانواده سالم، محبت هرگز با احساس گناه معامله نمیشود.
میتوان دلتنگ شد.
میتوان درخواست دیدار کرد.
اما نمیتوان محبت را به ابزاری برای کنترل تبدیل کرد.
مثال دوم
رؤیایی که متعلق به پدر است
پدر سالها برای ساختن یک کسبوکار زحمت کشیده است.
اکنون انتظار دارد پسرش همان مسیر را ادامه دهد.
پسر میگوید:
«بابا، من به این کار علاقه ندارم.»
پدر پاسخ میدهد:
«تمام عمرم برای تو زحمت کشیدم.»
«پس این همه تلاش برای چی بود؟»
«اگر تو ادامه ندی، یعنی قدر منو ندونستی.»
از آن لحظه به بعد، تصمیم دیگر بر اساس علاقه یا استعداد گرفته نمیشود.
احساس گناه جای انتخاب را میگیرد.
ممکن است فرزند سالها در شغلی بماند که هرگز آن را دوست نداشته است.
و هر روز، اندکی بیشتر از خودش فاصله بگیرد.
مشاوره تخصصی زوجدرمانی
اگر اختلافهای شما و همسرتان بارها بر سر موضوعاتی مانند خانوادهها، احساس گناه، دخالت اطرافیان، تصمیمگیری یا ناتوانی در مرزگذاری تکرار میشود، شاید زمان آن رسیده باشد که به جای ادامه چرخه تعارض، از یک متخصص کمک بگیرید.
در جلسات زوجدرمانی با دکتر سوفیا گنجی، ریشه الگوهای ارتباطی، طرحوارههای فعال، سبکهای دلبستگی و مرزهای آسیبدیده بررسی میشود تا هر دو نفر بتوانند رابطهای امنتر، بالغتر و رضایتبخشتر بسازند.
گاهی یک گفتوگوی تخصصی، میتواند از سالها سوءتفاهم، فرسودگی عاطفی و فاصله گرفتن زوجین جلوگیری کند.
برای رزرو وقت مشاوره زوجدرمانی و دریافت اطلاعات بیشتر، با مرکز مشاوره تماس بگیرید یا درخواست خود را ثبت کنید.
مثال سوم
«همه چیز را باید به مادرت بگویی.»
زوج جوانی تازه ازدواج کردهاند.
بعد از هر اختلاف کوچک، یکی از آنها تمام جزئیات را برای خانواده خود تعریف میکند.
چند ساعت بعد، مادر، خواهر، برادر و حتی دایی و عمه نیز در جریان اختلاف قرار گرفتهاند.
روز بعد، زن و شوهر آشتی میکنند.
اما خانوادهها هنوز دلخور هستند.
اعتماد، کمکم از بین میرود.
جان گاتمن بارها تأکید کرده است که ازدواج موفق، نیازمند ایجاد یک «مرز محافظ» پیرامون رابطه زوجین است.
این به معنای قطع ارتباط با خانواده نیست؛ بلکه به این معناست که همه مسائل زناشویی، متعلق به خانواده بزرگ نیست.
هر رابطهای، حریم اختصاصی خود را دارد.
مثال چهارم
«ما همیشه اینطوری زندگی کردهایم.»
مادر هر روز بدون هماهنگی وارد خانه فرزند متأهل خود میشود.
کلید خانه را دارد.
یخچال را بررسی میکند.
چیدمان خانه را تغییر میدهد.
برای تربیت نوه تصمیم میگیرد.
غذا سفارش میدهد.
حتی درباره خریدهای خانه نظر نهایی را میدهد.
وقتی عروس یا داماد اعتراض میکند، پاسخ میشنود:
«ما خانوادهایم، مگر بین خانواده هم اجازه میگیرند؟»
اما دقیقاً همینجا مرزها از بین میروند.
خانواده بودن، به معنای حذف حریم خصوصی نیست.
خانهای که تشکیل شده است، یک سیستم مستقل است و احترام به آن، نشانه بیاحترامی به والدین نیست؛ نشانه بلوغ رابطه است.
مثال پنجم
مقایسهای که نسلها را زخمی میکند
«خواهرِت هیچوقت اینطور رفتار نمیکنه.»
«دامادِ خالهات خیلی مسئولیتپذیرتره.»
«زن برادرت از تو بهتره.»
مقایسه، یکی از پنهانترین شکلهای نقض مرز روانی است.
در این شرایط، هویت فرد به جای آنکه بر پایه ارزشهای خودش شکل بگیرد، مدام با دیگران سنجیده میشود.
جفری یانگ معتقد است چنین تجربههایی میتوانند چندین طرحواره را بهطور همزمان فعال کنند؛ از جمله وابستگی، نقص و شرم، اطاعت و معیارهای سختگیرانه.
مثال ششم
«اگر مرا دوست داری، باید اول خانواده من باشند.»
یکی از همسران انتظار دارد تمام تعطیلات، تمام مناسبتها و تمام تصمیمها حول خانواده او باشد.
اگر همسر مخالفت کند، با جملههایی مانند:
«تو خانواده منو دوست نداری.»
«از اول هم معلوم بود با ما مشکل داری.»
یا
«همه عروسها و دامادهای خوب این کارو میکنن.»
روبرو میشود.
در ظاهر، بحث درباره مهمانی است.
اما در عمق رابطه، بحث درباره مرزهای زوجین است.
نگاه موری بوئن
بوئن معتقد بود یکی از نشانههای بلوغ روانی، تفکیکیافتگی خود است.
یعنی فرد بتواند هم خانوادهاش را دوست داشته باشد و هم در برابر خواستههای ناسالم آنها، با احترام «نه» بگوید.
از نگاه او، وابستگی سالم با درهمتنیدگی هیجانی (Emotional Fusion) تفاوت دارد.
در درهمتنیدگی، اگر یک نفر ناراحت باشد، همه احساس میکنند باید همان احساس را داشته باشند.
اگر یک نفر تصمیمی بگیرد، همه باید آن را تأیید کنند.
مرزهای فردی محو میشوند.
نگاه جان گاتمن
جان گاتمن در پژوهشهای خود نشان داد که یکی از عوامل مهم رضایت زناشویی، اولویت دادن به اتحاد زوجین است.
او تأکید میکند که پس از ازدواج، زن و شوهر باید یاد بگیرند پیش از هر چیز، در کنار یکدیگر یک تیم واحد باشند.
این به معنای کنار گذاشتن خانواده اصلی نیست؛ بلکه به معنای ایجاد مرزهای روشن میان «خانواده مبدأ» و «خانواده جدید» است.
تمرین اول؛ قوانین نانوشته خانواده
یک برگه بردارید و این سؤالها را پاسخ دهید:
- در خانواده ما مخالفت کردن چه معنایی داشت؟
- آیا اجازه داشتیم «نه» بگوییم؟
- اگر تصمیم متفاوتی میگرفتیم، چه واکنشی میدیدیم؟
- آیا احساسات شخصی ما محترم شمرده میشد؟
- آیا حریم خصوصی معنا داشت؟
حالا از خودتان بپرسید:
کدامیک از این قوانین را بدون فکر، وارد زندگی مشترکم کردهام؟
تمرین دوم؛ مرزهای خانواده جدید
اگر متأهل هستید، با همسرتان درباره این پرسشها گفتوگو کنید:
- چه چیزهایی فقط بین ما دو نفر باقی میماند؟
- خانوادهها تا کجا در تصمیمهای ما نقش دارند؟
- چه زمانی مشورت مفید است و از چه نقطهای به بعد، تبدیل به دخالت میشود؟
- چگونه میتوانیم هم به والدین احترام بگذاریم و هم استقلال خانواده خود را حفظ کنیم؟
بسیاری از افراد تصور میکنند پس از ازدواج فقط آدرس خانهشان تغییر کرده است؛ در حالی که از نظر روانشناختی، مهمترین تغییر باید در مرزهای رابطه اتفاق بیفتد. خانواده اصلی، همیشه ارزشمند و محترم باقی میماند، اما خانواده جدید نیازمند هویت، قوانین و مرزهای اختصاصی خود است. احترام به والدین، هرگز به معنای واگذاری تصمیمهای زندگی مشترک نیست و استقلال زوجین نیز به معنای بیمهری به خانواده نیست. هنر بلوغ روانی، همانگونه که موری بوئن و جان گاتمن بر آن تأکید کردهاند، این است که بتوانیم عشق، احترام و تعلق را حفظ کنیم، بدون آنکه اجازه دهیم مرزهای زندگی مشترک در میان انتظارات، احساس گناه یا دخالتهای ناخواسته از بین بروند. این مرزها نه دیوار میان نسلها، بلکه پلی هستند که رابطهای سالمتر، بالغتر و پایدارتر را برای همه اعضای خانواده ممکن میسازند.
کارگاه آموزشی مرزگذاری سالم در روابط و خانواده
گاهی مشکل زندگی مشترک، کمبود عشق نیست؛ بلکه نداشتن مرزهای سالم است.
اگر احساس میکنید:
- نمیتوانید بدون عذاب وجدان «نه» بگویید،
- دخالت خانوادهها آرامش رابطه شما را کاهش داده است،
- همیشه بین همسر و خانواده اصلی گرفتار میشوید،
- یا هنوز الگوهای دوران کودکی بر تصمیمهای امروزتان اثر میگذارند،
شرکت در کارگاه تخصصی مرزگذاری سالم میتواند نقطه شروع یک تغییر عمیق باشد.
در این کارگاه، بر اساس اصول طرحوارهدرمانی، نظریه سیستمهای خانواده و پژوهشهای جان گاتمن یاد میگیرید چگونه بدون قطع رابطه، مرزهای سالم و محترمانه ایجاد کنید؛ به گونهای که هم احترام خانواده حفظ شود و هم امنیت روانی زندگی مشترک.
برای اطلاع از زمان برگزاری کارگاههای دکتر سوفیا گنجی و ثبتنام، با ما در ارتباط باشید.
