او با کوچکترین مانع، اشتباه یا شکست، به این نتیجه میرسد:
- «من از اول هم تواناییاش را نداشتم.»
- «موفقیت برای آدمهایی مثل من نیست.»
- «من هر کاری را شروع کنم، آخرش خراب میشود.»
- «تلاش کردن فقط باعث میشود بیشتر تحقیر شوم.»
در این شرایط، مشکل اصلی شکست نیست؛ بلکه معنایی است که فرد به شکست میدهد.
افراد دارای طرحواره نقص و شرم معمولاً شکست را یک اتفاق موقتی نمیبینند؛ آن را مدرکی برای بیارزش بودن خود تلقی میکنند.
به همین دلیل ممکن است:
- پروژههای مهم را نیمهکاره رها کنند.
- از فرصتهای شغلی و تحصیلی صرفنظر کنند.
- ایدههایشان را هرگز اجرا نکنند.
- پس از یک اشتباه، ماهها یا حتی سالها از ادامه مسیر فاصله بگیرند.
این الگو در طرحوارهدرمانی با سبک مقابلهای تسلیم (Surrender) و گاهی اجتناب (Avoidance) نیز همپوشانی دارد؛ یعنی فرد برای فرار از احساس شرم، بهجای ادامه دادن، مسیر را ترک میکند.
واقعیت این است که افراد موفق، کمتر از دیگران شکست نخوردهاند؛ بلکه شکست را به هویت خود تعمیم ندادهاند.
تمرین تخصصی (Schema Therapy Exercise)
تمرین «جدا کردن شکست از هویت»
هر بار که احساس کردید میخواهید مسیر را رها کنید، این تمرین را انجام دهید.
مرحله اول: جمله ذهنی را ثبت کنید.
جملهای را که بعد از شکست به ذهنتان آمده، دقیقاً بنویسید.
مثلاً:
«من هیچوقت موفق نمیشوم.»
مرحله دوم: شواهد را از تفسیر جدا کنید.
یک جدول دو ستونه تهیه کنید.
ستون اول: واقعیت
- در ارائه امروز اشتباه کردم.
- مشتری پیشنهادم را رد کرد.
- در آزمون قبول نشدم.
ستون دوم: تفسیر ذهن من
- من بیعرضهام.
- من استعداد ندارم.
- هیچ آیندهای ندارم.
سپس از خود بپرسید:
آیا ستون دوم واقعیت است یا فقط برداشت ذهنی من؟
مرحله سوم: صدای طرحواره را شناسایی کنید.
چشمانتان را ببندید و از خود بپرسید:
- اولین بار چه کسی باعث شد احساس کنم به اندازه کافی خوب نیستم؟
- اگر آن کودک امروز کنار من بود، بعد از این شکست به او چه میگفتم؟
- چرا همان حرف را به خودم نمیزنم؟
مرحله چهارم: قانون «۲۴ ساعت»
تا ۲۴ ساعت پس از شکست هیچ تصمیم مهمی برای کنار گذاشتن مسیر نگیرید.
در این مدت فقط سه سؤال را پاسخ دهید:
- دقیقاً چه چیزی جواب نداد؟
- چه چیزی هنوز قابل اصلاح است؟
- کوچکترین قدم بعدی چیست؟
هدف این تمرین، موفق شدن فوری نیست؛ هدف این است که مغز یاد بگیرد شکست، پایان مسیر نیست.
Jeffrey Young
(بنیانگذار طرحوارهدرمانی)
“Failure does not define who you are; it only activates the schemas you carry.”
«شکست، هویت شما را تعریف نمیکند؛ بلکه فقط طرحوارههایی را که با خود حمل میکنید فعال میکند.»
Carol Dweck
“Becoming is better than being.”
«در حال رشد بودن، مهمتر از کامل بودن است.»
دِوِک در پژوهشهای خود نشان داد افرادی که توانایی را قابل رشد میدانند، پس از شکست بسیار بیشتر از دیگران به مسیر ادامه میدهند.
Brené Brown
“You either walk inside your story and own it, or you stand outside your story and hustle for your worthiness.”
«یا داستان زندگیات را میپذیری و مسئولیت آن را بر عهده میگیری، یا تمام عمر برای اثبات ارزشمندی خود تلاش خواهی کرد.»
اگر احساس میکنید هر شکست، اعتمادبهنفس شما را نابود میکند و باعث میشود مسیر موفقیت را نیمهکاره رها کنید، ممکن است مسئله فقط شکست نباشد؛ بلکه طرحواره نقص و شرم در شما فعال شده باشد.
در مشاوره فردی دکتر سوفیا گنجی یاد میگیرید چگونه صدای خودانتقادگر را از واقعیت جدا کنید، تابآوری خود را افزایش دهید و پس از شکست، دوباره به مسیر رشد بازگردید.
اگر این ناامیدی و کنارهگیری بر رابطه عاطفی شما نیز اثر گذاشته است، مشاوره زوجدرمانی به شما کمک میکند الگوهای ناکارآمد را بشناسید و با حمایت متقابل، مسیر سالمتری برای حل مشکلات بسازید.
همچنین در کارگاههای آموزشی طرحواره با ریشههای احساس شرم، باورهای محدودکننده و سبکهای مقابلهای آشنا میشوید و مهارتهای لازم برای ادامه دادن، حتی پس از شکست، را بهصورت عملی تمرین خواهید کرد.
