وقتی درباره وابستگی صحبت میکنیم، منظور فقط وابستگی به یک فرد نیست.
بسیاری از افراد تصور میکنند وابستگی یعنی نتوانم از یک رابطه خارج شوم یا مدام دلتنگ یک نفر باشم. اما در واقع وابستگی بسیار گستردهتر از این تعریف است.
وابستگی یعنی:
منبع آرامش، ارزشمندی، امنیت یا هویت من بیرون از خودم قرار گرفته باشد.
در این حالت، انسان به جای اینکه بر تواناییهای درونی خود تکیه کند، به افراد، روابط، تأیید دیگران، موفقیت، کنترل، فداکاری یا حتی نقش ناجی بودن وابسته میشود.
به همین دلیل میتوان گفت وابستگی در بسیاری از مواقع شبیه یک اعتیاد روانی عمل میکند.
همانطور که فرد معتاد تصور میکند بدون ماده مخدر نمیتواند زندگی کند، فرد وابسته نیز احساس میکند بدون موضوع وابستگی خود نمیتواند آرامش داشته باشد.
Emotional Dependency: The Hidden Root Behind Many Psychological Schemas
وابستگی از کجا شروع میشود؟
هیچ کودکی وابسته به دنیا نمیآید.
وابستگی معمولاً در سالهای اولیه زندگی و در بستر رابطه با والدین شکل میگیرد.
کودک برای رشد سالم به دو نیاز اساسی احتیاج دارد:
- احساس امنیت و تعلق
- فرصت تجربه استقلال
اگر یکی از این دو نیاز دچار اختلال شود، زمینه شکلگیری وابستگی فراهم میشود.
بعضی کودکان در خانوادههایی بزرگ میشوند که دائماً به آنها پیام داده میشود:
«تو نمیتوانی.»
«اجازه بده من انجامش بدهم.»
«تو هنوز کوچک هستی.»
«تو از پسش برنمیآیی.»
این کودکان به تدریج یاد میگیرند که به تواناییهای خود اعتماد نکنند.
در ظاهر حمایت شدهاند اما در واقع فرصت مستقل شدن را از دست دادهاند.
در گروهی دیگر از خانوادهها، کودک فقط زمانی محبت دریافت میکند که نقش خاصی را بازی کند.
مثلاً:
- بچه خوب خانواده باشد.
- همه را راضی نگه دارد.
- مشکل درست نکند.
- مراقب حال مادر باشد.
- بین دعواهای والدین میانجیگری کند.
در چنین شرایطی کودک یاد میگیرد برای حفظ ارتباط باید خودش را کنار بگذارد.
او به جای اینکه خودش باشد، تبدیل به چیزی میشود که دیگران به آن نیاز دارند.
همین نقطه آغاز وابستگی است.
وابستگی در واقع زمانی شکل میگیرد که کودک احساس کند بقای روانی او به شخص دیگری وابسته است.
گویی در ذهن او این باور شکل میگیرد:
«به تنهایی کافی نیستم.»
«بدون دیگران نمیتوانم.»
«اگر آنها نباشند من هم از هم میپاشم.»
وقتی طرحواره وابستگی فعال میشود چه اتفاقی میافتد؟
طرحواره وابستگی همیشه خودش را به شکل چسبیدن به دیگران نشان نمیدهد.
گاهی فرد از بیرون بسیار مستقل به نظر میرسد اما در درون دائماً به دیگران متکی است.
زمانی که این طرحواره فعال میشود، فرد احساس میکند:
- به تنهایی از پس مسائل برنمیآید.
- باید از دیگران کمک بگیرد.
- باید نظر دیگران را بپرسد.
- باید کسی باشد که او را راهنمایی کند.
- بدون حمایت دیگران امنیت ندارد.
در چنین لحظاتی اضطراب شدیدی ایجاد میشود.
اضطرابی که فرد را وادار میکند به چیزی در بیرون از خودش تکیه کند.
وابستگی همیشه یک شکل ندارد.
گاهی فرد بیش از حد به دیگران میچسبد.
گاهی بیش از حد برای دیگران فداکاری میکند.
گاهی به تأیید دیگران وابسته میشود.
گاهی به موفقیت.
گاهی به نقش ناجی.
گاهی به کنترل کردن.
اما در تمام این حالتها یک پیام مشترک وجود دارد:
«من به تنهایی کافی نیستم.»
به همین دلیل این افراد معمولاً:
- تصمیمگیری را سخت تجربه میکنند.
- زیاد مشورت میگیرند.
- از اشتباه کردن میترسند.
- مسئولیت زیادی برای دیگران بر عهده میگیرند.
- نمیتوانند به راحتی نه بگویند.
- از ناراحت شدن دیگران میترسند.
- به سختی مرزگذاری میکنند.
- بیش از حد نگران قضاوت دیگران هستند.
وابستگی چه احساسی در درون فرد ایجاد میکند؟
یکی از مهمترین نشانههای وابستگی، احساس دائمی کمبود است.
فرد حتی وقتی موفق است، حتی وقتی در رابطه است و حتی وقتی مورد توجه قرار میگیرد، باز هم احساس میکند چیزی کم است.
به همین دلیل مدام در بیرون از خودش به دنبال چیزی میگردد که این خلأ را پر کند.
اما مشکل اینجاست که منشأ این احساس در درون اوست.
برای همین هیچ رابطه، موفقیت، تأیید یا دستاوردی نمیتواند آن را برای همیشه از بین ببرد.
وابستگی مانند تشنگیای است که هرچه بیشتر با آب شور سیراب شود، بیشتر تشنه میشود.
به همین دلیل بسیاری از افراد سالها در حال پر کردن خلأیی هستند که اساساً از بیرون قابل پر شدن نیست.
چرا بعضی آدمها سالها در رابطهای میمانند که خوشحالشان نمیکند؟
زیرا ذهن انسان همیشه به دنبال آشناها میرود، نه لزوماً سالمها.
اگر کودکی در محیطی بزرگ شده باشد که:
- نادیده گرفته شده،
- محبت را مشروط دریافت کرده،
- مدام نگران از دست دادن ارتباط بوده،
ممکن است در بزرگسالی ناخودآگاه جذب روابطی شود که همان احساسات را دوباره زنده میکنند.
از بیرون عجیب به نظر میرسد.
دوستانش میگویند:
«چرا هنوز ماندهای؟»
«چرا این رابطه را تمام نمیکنی؟»
اما برای او مسئله فقط یک رابطه نیست.
ذهنش میگوید:
«اگر این آدم را از دست بدهم، چیزی بسیار مهمتر را از دست دادهام.»
وابستگی چگونه باعث بلاتکلیفی میشود؟
یکی از نشانههای مهم وابستگی همین بلاتکلیفی مزمن است.
فرد نه میتواند برود،
نه میتواند بماند.
نه رابطه را رها میکند،
نه در آن احساس آرامش دارد.
مدام بین دو قطب در نوسان است.
امروز تصمیم میگیرد تمام کند.
فردا از تصمیمش میترسد.
پسفردا دوباره امیدوار میشود.
هفته بعد دوباره ناامید میشود.
این رفتوآمدها معمولاً نتیجه عشق نیست.
نتیجه فعال شدن همزمان دو نیرو درون فرد است:
یک بخش میگوید:
«این رابطه مرا آزار میدهد.»
بخش دیگر میگوید:
«اما اگر تنها بمانم چه؟»
چرا برخی افراد بعد از جدایی هم رها نمیکنند؟
گاهی رابطه مدتهاست تمام شده اما وابستگی هنوز زنده است.
فرد مرتب پروفایل طرف مقابل را چک میکند.
دنبال خبرهایش میگردد.
هر اتفاقی او را یاد آن شخص میاندازد.
گاهی سالها میگذرد اما ذهن هنوز در همان رابطه زندگی میکند.
زیرا وابستگی الزاماً به حضور فیزیکی فرد مقابل نیاز ندارد.
گاهی ما به خاطره، تصور یا معنایی که به آن رابطه دادهایم وابسته میشویم.
وابستگی و احساس لهشدگی
در جلسات درمانی بارها دیده میشود که افراد میگویند:
«احساس میکنم در رابطه له شدهام.»
این جمله بسیار مهم است.
زیرا افراد وابسته معمولاً برای حفظ رابطه، بخشهای زیادی از خودشان را قربانی میکنند.
خواستههایشان را عقب میاندازند.
نیازهایشان را نادیده میگیرند.
مرزهایشان را کنار میگذارند.
بارها سکوت میکنند.
بارها از حق خود میگذرند.
در کوتاهمدت رابطه حفظ میشود.
اما در بلندمدت خودِ فرد آرامآرام فرسوده میشود.
به همین دلیل پس از مدتی احساس میکند دیگر خودش را نمیشناسد.
انگار آنقدر برای نگه داشتن رابطه تلاش کرده که خودش را گم کرده است.
وابستگی و ترس از رهاشدگی
در بسیاری از مواقع آنچه رابطه را حفظ میکند عشق نیست، ترس است.
ترس از اینکه:
- دیگر کسی مرا دوست نداشته باشد.
- تنها بمانم.
- فراموش شوم.
- انتخاب نشوم.
- بیارزش باشم.
برای همین گاهی افراد حاضرند سالها درد بکشند اما با این ترسها روبهرو نشوند.
در ظاهر به یک نفر چسبیدهاند.
اما در واقع از احساسات دردناک درون خود فرار میکنند.
وابستگی و جملهای که کمتر شنیده میشود
یکی از عمیقترین نشانههای درمان این است که فرد به تدریج متوجه میشود:
«من به این آدم وابسته نیستم؛ من به احساسی وابسته شدهام که فکر میکنم فقط این آدم میتواند به من بدهد.»
وقتی این آگاهی شکل میگیرد، نگاه فرد به رابطه کاملاً تغییر میکند.
زیرا متوجه میشود آنچه گم کرده، لزوماً یک انسان نیست.
بلکه امنیت، ارزشمندی، تعلق یا محبتی است که سالهاست در بیرون از خودش به دنبال آن میگردد.
و دقیقاً از همین نقطه، درمان وابستگی آغاز میشود.
آیا احساس میکنید در بعضی رابطهها بیش از آنکه از روی عشق بمانید، از روی ترس ماندهاید؟
گاهی مسئله فقط یک رابطه نیست.
گاهی سالهاست به دنبال امنیت، تأیید، ارزشمندی یا تعلقی هستیم که هرگز به اندازه کافی تجربه نکردهایم.
در چنین شرایطی ممکن است بدون آنکه متوجه باشیم، وارد الگوهایی شویم که ما را خسته، وابسته و فرسوده میکنند.
خبر خوب این است که وابستگی یک سرنوشت نیست؛ یک الگوی قابل شناسایی و قابل درمان است.
اگر هنگام مطالعه این مقاله بخشهایی از خودتان را دیدید، شاید زمان آن رسیده باشد که با نگاهی عمیقتر به ریشههای این الگوها بپردازید.
زوجدرمانی با دکتر سوفیا گنجی
اگر احساس میکنید رابطه شما گرفتار چرخههایی مانند:
- ترس از رهاشدگی
- وابستگی هیجانی
- ایثارگری افراطی
- کنترلگری
- تأییدطلبی
- دعواها و دلخوریهای تکرارشونده
شده است، جلسات زوج درمانی میتواند به شما کمک کند ریشه این الگوها را شناسایی کرده و رابطهای سالمتر و آگاهانهتر بسازید.
کارگاه تخصصی طرحواره وابستگی
در این کارگاه یاد میگیرید:
✓ وابستگی را از عشق تشخیص دهید.
✓ ریشههای کودکی وابستگی را بشناسید.
✓ الگوهای تکرارشونده روابط خود را کشف کنید.
✓ مرزهای سالم را تمرین کنید.
✓ احساس ارزشمندی و امنیت را در درون خود بازسازی کنید.
✓ از چرخه ترس، کنترل، تأییدطلبی و وابستگی خارج شوید.
درمان وابستگی از لحظهای آغاز میشود که متوجه میشویم آنچه به دنبالش هستیم، در بیرون از ما گم نشده است.
برای دریافت نوبت مشاوره یا شرکت در کارگاههای تخصصی طرحوارهدرمانی با دکتر سوفیا گنجی، میتوانید از طریق سایت یا راههای ارتباطی مرکز اقدام کنید.
